Tijdens het Energiecafé op donderdag 19 maart 2026 in Eelde-Paterswolde verzorgde Jan Smits namens Liberaal Tynaarlo NU een bijdrage over de energietransitie vanuit liberaal perspectief. Zijn centrale boodschap was helder: de energietransitie slaagt alleen wanneer inwoners het samen willen, niet wanneer zij het gevoel hebben dat het hen wordt opgelegd.
Jan Smits begon zijn bijdrage met een reflectie op het verschil tussen wat hij noemde de systeemwereld en de leefwereld. Regels, geldstromen en bestuurlijke afspraken horen bij het systeem. Vertrouwen, waarden en gesprekken horen bij de leefwereld.
Wanneer beleid vooral vanuit systemen wordt georganiseerd en onvoldoende vanuit gesprek en draagvlak, ontstaat vervreemding. Juist bij een onderwerp als de energietransitie, dat direct ingrijpt in het dagelijks leven van inwoners, is dat risico groot.
Zijn conclusie was duidelijk: echte verandering ontstaat wanneer mensen elkaar serieus nemen, argumenten uitwisselen en bereid zijn hun eigen standpunt te heroverwegen. De overheid moet daarin niet domineren, maar het publieke gesprek bewaken en faciliteren.
Een belangrijk punt in zijn verhaal was het verschil tussen moeten en willen. De energietransitie is noodzakelijk. Daarover bestaat weinig twijfel. Maar wanneer inwoners vooral ervaren dat zij iets moeten, zonder dat zij zich gehoord voelen of invloed hebben, dan groeit weerstand. Volgens Jan Smits begint een succesvolle energietransitie daarom bij dialoog. Niet door beleid nog eens uit te leggen tot iedereen zwijgt, maar door werkelijk te luisteren. Hij benadrukte dat volksvertegenwoordigers er niet zitten om beleid te verdedigen, maar om op te halen wat er leeft onder inwoners en dat mee te nemen in de besluitvorming.
In zijn bijdrage was hij kritisch op hoe participatie soms wordt ingevuld. Participatie is niet hetzelfde als het toelichten van een al vaststaand besluit. Het is ook niet het “managen” van weerstand. Echte participatie begint met luisteren, met ruimte voor afwijkende meningen en met de bereidheid om plannen aan te passen. Dat vraagt lef van bestuurders én inwoners. Vrijheid betekent immers ook dat niet iedereen hetzelfde denkt of doet.
Als overtuigd liberaal koppelde Jan Smits de energietransitie nadrukkelijk aan twee kernbegrippen: vrijheid en verantwoordelijkheid. Vrijheid om eigen keuzes te maken. Verantwoordelijkheid om daarbij oog te hebben voor de gevolgen van die keuzes.
Hij maakte dat concreet door te vertellen wat hij zelf doet: isoleren van de woning, het verlagen van de watertemperatuur naar 50 graden, een lagere thermostaatstand en bewust energiezuinig rijden. Geen ‘symboolmaatregelen’, maar praktische stappen die passen bij zijn eigen situatie. Zijn boodschap was daarbij niet dat iedereen hetzelfde moet doen, maar dat verandering begint bij bewust handelen in het dagelijks leven.
De energietransitie is een grote opgave. Maar volgens Jan Smits is het vooral een maatschappelijke opgave, geen puur technische. Wanneer inwoners zich eigenaar voelen van de keuzes die worden gemaakt, wanneer zij mee kunnen denken en wanneer duidelijk wordt uitgelegd wat wel en niet kan, dan groeit bereidheid om bij te dragen.
Dat is precies waar Liberaal Tynaarlo NU voor staat: vrijheid waar het kan, ondersteuning waar het moet, en altijd in verbinding met onze inwoners. Want uiteindelijk geldt ook hier: alleen samen komen we verder.
Download de presentatie van Jan Smits: De energietransitie in liberaal perspectief